Αρχική Απόψεις Μας βγήκε … μισογύνης κι ο αρχαίος θεατράνθρωπος Μένανδρος;

Μας βγήκε … μισογύνης κι ο αρχαίος θεατράνθρωπος Μένανδρος;

Έχουν πει και άλλα οι πρόγονοί μας, που δεν νομίζω ότι είναι κομψόν από μέρους μας να τους … κακολογήσουμε. Σταχυολογούμε μονάχα ορισμένα εξ αυτών για να διαπιστώσουμε όχι μόνο την ευρυμάθεια, αλλά και το σπινθηροβόλο πνεύμα των αρχαίων σοφών, όπως για παράδειγμα, τον μεγάλο θεατράνθρωπο και γνώστη των θεατρικών παρασκηνίων Μένανδρο!..

ΔΕΝ γνωρίζω εάν οι αρχαίοι μας πρόγονοι είχαν δίκιο, αφήνοντας τον Μένανδρο (4ος αι. π.Χ.) να λέει το διαβόητο εκείνο γνωμικό: « Θάλασσα και πυρ, και γυνή τρίτον κακόν.». Αυτό δηλαδή που ως φράση σύρθηκε στα βάθη των αιώνων και η φράση αυτή έφτασε απαράλλαχτη ως τα σήμερα: « Τρία τα κακά του κόσμου: Πυρ, γυνή και θάλασσα».

Βέβαια, ο γράφων, για να δώσει μια χιουμοριστική διάσταση στο θέμα, θέλησε να προχωρήσει παραπέρα. Είπε πώς είναι τέσσερα τα κακά του κόσμου: « Πυρ, γυνή, γυνή και θάλασσα»!..

Έχουν πει και άλλα οι πρόγονοί μας, που δεν νομίζω ότι είναι κομψόν από μέρους μας να τους … κακολογήσουμε. Σταχυολογούμε μονάχα ορισμένα εξ αυτών για να διαπιστώσουμε όχι μόνο την ευρυμάθεια, αλλά και το σπινθηροβόλο πνεύμα των αρχαίων σοφών, όπως για παράδειγμα, τον μεγάλο θεατράνθρωπο και γνώστη των θεατρικών παρασκηνίων Μένανδρο!

Ποιος ήταν όμως ο Μένανδρος;

Ο Μένανδρος ήταν Αθηναίος συγγραφέας (342/341-292/291 π.Χ.) που οι αρχαίοι κριτικοί τον αναγνώριζαν ως τον σπουδαιότερο ποιητή της νεότερης αττικής κωμωδίας. Στο διάστημα της ζωής του, η επιτυχία του ήταν περιορισμένη. Μολονότι έγραψε πάνω από 100 έργα, κέρδισε μόνο οκτώ νίκες στις αθηναϊκές γιορτές. Αργότερα, οι λατινικές παραφράσεις των έργων του από τον Πλαύτο και τον Τερέντιο μετέφεραν το έργο του στους μεσαιωνικούς και σύγχρονους χρόνους, ενώ τα πρωτότυπα έμειναν χαμένα, εκτός από μερικά αποσπάσματα. Ευρήματα παπύρων τον 19ο και τον 20ό αιώνα αποκάλυψαν ουσιώδη μέρη συνεχούς ελληνικού κειμένου, που έχουν διαφωτιστεί και από την παράλληλη πρόοδο της αρχαιολογικής έρευνας στις θεατρικές αρχαιότητες της περιόδου. Όπως συμβαίνει με πολλούς αρχαίους συγγραφείς, τα γνωστά γεγονότα της ζωής του Μενάνδρου είναι ελάχιστα και όχι πολύ διαφωτιστικά. Λέγεται πως καταγόταν από καλή οικογένεια, πως ήταν γιος του Διοπείθη, από την περιοχή της Κηφισίας, και της Ηγησιστράτης, και πως έζησε μια εύπορη ζωή.
Όταν έγινε δεκαοκτώ ετών, κατατάχθηκε ως «έφηβος» για να κάνει τη διετή στρατιωτική του θητεία και είχε εκεί σύντροφο τον Επίκουρο από τη Σάμο, που επρόκειτο να ιδρύσει την ομώνυμη φιλοσοφική σχολή. Προς το τέλος αυτής της περιόδου, το 321, ο Μένανδρος έγραψε το πρώτο έργο του με τίτλο Οργή, και η οξεία παρατηρητικότητα της ανθρώπινης διαγωγής που διαφαίνεται από το έργο του αρμόζει στο γεγονός ότι υπήρξε μαθητής του φιλοσόφου Θεοφράστου. Είναι αβέβαιο κατά πόσο είναι αληθινή η παράδοση ότι τα πρώτα μαθήματα της τέχνης του τα πήρε από τον Άλεξι, που περιγράφεται ως θείος του από την πλευρά του πατέρα του. Τη σχέση αυτή ίσως να την έχουν συμπεράνει από τη συγγένεια που υπάρχει στο έργο τους.
Στα Λήναια του 316, ο Μένανδρος κέρδισε την πρώτη του νίκη με το έργο του Δύσκολος ή Μισάνθρωπος. Από την παιδική του ηλικία, η Αθήνα βρισκόταν υπό μακεδονική κυριαρχία και ο Διογένης ο Λαέρτιος γράφει ότι ο ποιητής γλίτωσε παρά λίγο την ποινική δίωξη, λόγω της φιλίας του με τον Δημήτριο τον Φαληρέα, συμμαθητή του στα μαθήματα του Θεόφραστου, που τον είχαν διώξει από κυβερνήτη των Αθηνών το 307. Πέρασε καθώς φαίνεται το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του στην Αθήνα και στο κτήμα του στον Πειραιά. Λέγεται πως αρνήθηκε μια πρόσκληση να πάει στη Μακεδονία, όπως και στην Αίγυπτο από τον Πτολεμαίο, όπου ο αντίπαλος του Φιλήμονας εργάστηκε για ένα διάστημα. Ο γεωγράφος Παυσανίας σημείωσε τον τάφο του στον δρόμο από τον Πειραιά. Λέγεται πως πνίγηκε σε ηλικία 52 ετών, ενώ κολυμπούσε στον Πειραιά.
Λίγο πριν πεθάνει ή αμέσως μετά τον θάνατό του, ένα άγαλμα του Μενάνδρου που είχαν φιλοτεχνήσει ο Κηφισόδοτος και ο Τίμαρχος, γιοι του Πραξιτέλη, στήθηκε στο θέατρο του Διονύσου. Αυτό το έργο, που έχει σωθεί μόνο η βάση του, μπορεί να υπήρξε η πηγή των πολυάριθμων μεταγενέστερων έργων. Υπάρχει ένα πολύ γνωστό ανάγλυφο του Μενάνδρου στη Ρώμη (Μουσείο Λατερανού), του οποίου ένα αντίγραφο βρίσκεται στο Πανεπιστημιακό Μουσείο Τέχνης του Πρίνσετον. Αυτό το ανάγλυφο παριστάνει τον ποιητή καθισμένο, να γυρεύει να εμπνευστεί από τη μάσκα ενός από τους χαρακτήρες του έργου του, καθώς συνθέτει μια σκηνή. Ανάμεσα στα ανέκδοτα που υπάρχουν για τον Μένανδρο, δύο δείχνουν καλά πως είχε πλήρη συναίσθηση της ικανότητάς του και της υπεροχής του.
Το ένα αναφέρεται από τον Λατίνο Αύλο Γέλλιο και αναφέρει ότι, έπειτα από κάποια νίκη του Φιλήμονα, ο Μένανδρος έτυχε να συναντήσει τον αντίπαλό του και τον ρώτησε: «Δεν μου λες, στον θεό σου, Φιλήμων, κάθε φορά που με νικάς δεν κοκκινίζεις από την ντροπή σου; Ή μήπως νιώθεις τον εαυτό σου ικανοποιημένο;». Το άλλο το αναφέρει ο Πλούταρχος και ίσως εξηγεί τη μέθοδο που χρησιμοποιούσε στα έργα του. Ένας φίλος του παρατήρησε πως τα Διονύσια πλησίαζαν και τον ρώτησε αν είχε γράψει το έργο του. «Ναι», απάντησε ο Μένανδρος. «Έχω σκεφθεί το οικοδόμημα. Δεν χρειάζεται παρά να τοποθετήσω τις πέτρες».
Η κωμωδία είχε αλλάξει πολύ στον αιώνα που χωρίζει τα πρώτα έργα του Μενάνδρου από τα παλαιότερα έργα του Αριστοφάνη. Είχε εγκαταλείψει κατά μεγάλο μέρος τη σατιρική μεταχείριση των δημόσιων ζητημάτων και των γνωστών ανδρών (ο Μένανδρος έκανε πολύ σύντομες προσωπικές αναφορές και πολύ σπάνιες, που εμφανίζονται συνήθως στα πρώτα έργα του). Αντίθετα, είχε στραφεί προς την καθημερινή ιδιωτική ζωή φανταστικών αλλά συνηθισμένων ανθρώπων, και με αυτό τον τρόπο η σάτιρά του έπαυσε να είναι χαρακτηριστική της εποχής της και έγινε παγκόσμια. Η γλώσσα της κωμωδίας έπαψε να περιέχει τα περίτεχνα λεκτικά πυροτεχνήματα που χρησιμοποιούσαν οι συγγραφείς του 5ου αιώνα. Ο Μένανδρος σπάνια γίνεται ποιητικός και μεταχειρίζεται τις περισσότερες φορές μια εξευγενισμένη εκδοχή της καθομιλουμένης αττικής διαλέκτου. Ο ρόλος του χορού, που είχε ήδη ελαττωθεί στα τελευταία έργα του Αριστοφάνη, περιορίστηκε τώρα στα διαλείμματα.
Ο Δύσκολος, λόγου χάρη, διαιρείται σε πέντε πράξεις με τέσσερα τέτοια διαλείμματα, και είναι πιθανόν αυτή η μορφή να ήταν κάτι συνηθισμένο στην εποχή του Μενάνδρου. Το προσωπείο, απομεινάρι της απομακρυσμένης σύνδεσης του δράματος με τη θρησκευτική λατρεία, διατηρούταν ακόμη και το είχαν επεξεργαστεί έτσι ώστε να δίνει όλη τη σειρά των χαρακτήρων που απαιτούσε η κωμωδία ηθών.
Τα προσωπεία και ορισμένες τυποποιημένες λεπτομέρειες στα κοστούμια βοηθούσαν επίσης το ακροατήριο, που δεν είχε προγράμματα, να αναγνωρίζει αυτό που παρίσταναν οι διάφοροι χαρακτήρες, αλλά δεν εμπόδιζαν τον ποιητή να παρουσιάζει παραλλαγές του τύπου αυτού. Μια από τις καινοτομίες του Μενάνδρου ίσως να ήταν η συμπαθητική μεταχείριση του πατροπαράδοτου κομπορήμονα στρατιωτικού, όπως έκανε με τον Πολέμωνα στο έργο του Περικειρομένη.
Μεγάλα μέρη από τα έργα του Μενάνδρου Περικειρομένη, Επιτρέποντες και Σαμία, καθώς και σημαντικά τμήματα από δύο άλλα έργα του, ανακαλύφθηκαν σε χειρόγραφα που βρήκε ο Λεφέβρ στην Αφροδιτόπολη της Αιγύπτου το 1905 και που δημοσιεύθηκαν το 1907 (βρίσκονται στο Μουσείο του Καΐρου). Οι πρώτες ανακαλύψεις είχαν γίνει το 1844, με κομμάτια που είχε βρει ο Κ. Τίσεντορφ στο μοναστήρι της Αγίας Αικατερίνης του όρους Σινά, οι οποίες πρωτοδημοσιεύτηκαν το 1876 και βρίσκονται τώρα στην Αγία Πετρούπολη (Λένινγκραντ). Ο Δύσκολος, το μόνο πλήρες έργο που ανακαλύφθηκε, πρωτοτυπώθηκε το 1958, από παπύρους που αγόρασε στην Αίγυπτο η Βιβλιοθήκη Μποντμέρ, στο Κολονί της Γενεύης.
Εκτός από τις ανακαλύψεις αυτές και άλλες, υπάρχουν οι παραφράσεις των έργων του από Λατίνους συγγραφείς, που συχνά είναι τόσο πιστές αντιγραφές ώστε πολλά έργα της ρωμαϊκής κωμωδίας θεωρούνται σήμερα μεταφράσεις των έργων του Μενάνδρου. Χαρακτηριστική είναι η κρίση του Καίσαρα, που, επαινώντας τον Τερέντιο, τον αποκάλεσε «ήμισυ Μένανδρο». Ο Μένανδρος έμαθε πολλά από την κλασική τραγωδία και από την αρχαιότερη κωμωδία, που διαβαζόταν και παιζόταν τακτικά την εποχή του, και ιδιαίτερα από τον Ευριπίδη, τόσο άμεσα όσο και από την επιρροή που είχε ασκήσει ο τραγικός αυτός στην κωμωδία της εποχής του.
Το έργο του Μενάνδρου χαρακτηρίζεται επίσης από βαθιά φιλοσοφική διάθεση, διατυπωμένη με απλό και κατανοητό τρόπο, χωρίς καμία πρόθεση να κάνει επίδειξη σοφίας. Αλλά η τέχνη του έργου του Μενάνδρου επάνω σε μια βασικά απλή υπόθεση φαίνεται καθαρά στον Δύσκολο, όπου απεικονίζει τις δοκιμασίες ενός πλούσιου νέου από την πόλη για να κερδίσει το χέρι μιας χωριατοπούλας, που την είχε ερωτευτεί κεραυνοβόλα σ’ ένα κυνήγι. Είναι ένα θέμα το οποίο αναπτύσσει με αξιοθαύμαστη ποικιλία επεισοδίων. Ο ποιητής δείχνει τις αντιθέσεις των δύο ομάδων ανθρώπων, της πόλης και του χωριού, απ’ όπου παίρνει τους χαρακτήρες του. Πιο μελετημένος χαρακτήρας είναι ο Κνήμων, ο απλησίαστος πατέρας της χωριατοπούλας, που η τραχιά μισανθρωπία του δίνει τον τίτλο του έργου (Δύσκολος ή Μισάνθρωπος).
Ο Μένανδρος υπήρξε ο πρώτος θεατρικός συγγραφέας που εισήγαγε την εικόνα της οικιακής ζωής σε όλη της την πραγματικότητα, με τα καλά και τα κακά της, με την κωμική της πλευρά και τα ελαττώματά της, και τον αληθινό και ειλικρινή έρωτα, με την πραγματική, ανθρώπινη, και γι’ αυτό φυσικά ατελή, μορφή και εκδήλωσή του. Αλλά ο Μένανδρος άνοιξε καινούργιους δρόμους όχι τόσο στις υποθέσεις των έργων του αλλά στις λεπτομέρειες, κυρίως με τον φυσικό και απλό διάλογο και το ύφος του.
Στα έργα του αναμείγνυε επίσης το δράμα με την κωμωδία, δίνοντας διδάγματα από τη ζωή του ανθρώπου όπως είναι στην πραγματικότητα. Ίσως γι’ αυτό δεν τον εκτιμούσε όσο έπρεπε το ακροατήριο της εποχής του και ιδίως της κατώτερης τάξης, που ζητούσε εύκολη τροφή, και γι’ αυτό προτιμούσε τον αντίπαλο του Μενάνδρου, Φιλήμονα. (Βλέπε εγκυκλοπαίδεια “Δομή”)

ΚΑι τώρα ας διαβάσουμε μερικά αποφθέγματά του Μενάνδρου για τις γυναίκες:

 Γυνή γαρ ουδέν οίδε πλην ό βούλεται. Δηλαδή: Η γυναίκα δεν ξέρει τίποτα εκτός από αυτό που θέλει.
 Γυναικί μη πίστευε, μηδ᾽ αν αποθάνη.
 Γυναιξί πάσαις κόσμον η σιγή φέρει. Που σημαίνει: Σε όλες τις γυναίκες η σιωπή είναι στολίδι.
 Γυναικός εσθλής εστι σώζειν οικίαν. (Καθήκον της καλής γυναίκας είναι να σώζει το σπίτι της)
 Μη λοιδόρει γυναίκα μηδέ νουθέτει.
 Χρυσός και γυνή τους φίλους εχθρούς ποιεί.
 Γυνή το σύνολόν εστι δαπανηρόν φύσει. (Στο σύνολό τους οι γυναίκες είναι εκ φύσεως σπάταλες)
 Λέοντι κρείττον ή γυναικί συμβιούν.(Καλύτερα να ζεις με λιοντάρι παρά με γυναίκα)
 Γυνή γυναικός πώποτ’ ουδέν διαφέρει.(Γυναίκα από γυναίκα δεν διαφέρει σε τίποτα
 Γυνή δε κολακεύει σε του λαβείν χάριν.
 Διά τας γυναίκας πάντα τα κακά γίγνεται.
 Εκ των γυναικών όλλυται κόσμος άπας.
 Ίση λεαίνης και γυναικός ωμότης.
 Τερπνόν κακόν πέφυκεν ανθρώποις γυνή.
 Κακόν φυτόν πέφυκε βίω γυνή κακή.

ΠΗΓΗ

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Please enter your comment!
Please enter your name here

Αυτός ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για να μειώσει τα ανεπιθύμητα σχόλια. Μάθετε πώς υφίστανται επεξεργασία τα δεδομένα των σχολίων σας.

Most Popular

Κάλεσμα Μητσοτάκη σε Έλληνες του εξωτερικού να επιστρέψουν και να εργαστούν στην Ελλάδα

Πρόσκληση σε όσους επιθυμούν να εργαστούν με έδρα την Ελλάδα (Έλληνες του εξωτερικού αλλά και πολίτες ξένων χωρών) ώστε να εκμεταλλευτούν τις μεγάλες ευκαιρίες...

Επιταγές: Δημοσιεύθηκε η απόφαση – Όλοι οι ΚΑΔ που εντάσσονται στη ρύθμιση

Όλοι οι Κωδικοί Αριθμοί Δραστηριότητας (ΚΑΔ) που εμπίπτουν στη ρύθμιση για τις μεταχρονολογημένες επιταγές αναφέρονται στην απόφαση του υπουργείου Οικονομικών που δημοσιεύθηκε στην Εφημερίδα της...

Μόλις 6,8 ν.μ. από τη Στρογγύλη έφτασε το Oruc Reis

Μόλις 6,8 μίλια από την Στρογγύλη, στο σύμπλεγμα του Καστελλόριζου, έφτασε το τουρκικό ερευνητικό πλοίο Oruc Reis τα ξημερώματα της Παρασκευής 27 Νοεμβρίου. Το...

Μόλις 6,8 ν.μ. από τη Στρογγύλη έφτασε το Oruc Reis

Μόλις 6,8 μίλια από την Στρογγύλη, στο σύμπλεγμα του Καστελλόριζου, έφτασε το τουρκικό ερευνητικό πλοίο Oruc Reis τα ξημερώματα της Παρασκευής 27 Νοεμβρίου. Το...

Recent Comments

Σάκης Καραμαλίκης on Η λύση για τη Μακεδονία
Μαρία Καραγιαννοπουλου on Καταρρίπτεται ο μύθος της Χορτοφαγίας!
ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΣΠΙΝΟΥΛΑΣ on OPEN LETTER TO Mr. GEORGE LOGOTHETIS ..!!!
ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΣΠΙΝΟΥΛΑΣ on OPEN LETTER TO Mr. GEORGE LOGOTHETIS ..!!!